9 مهر 1399

تاثیرات کرونا بر شبکه پرداخت




با آغاز شیوع بیماری کرونا در بهمن‌ماه سال گذشته، روند بی‌بازگشتی در جهان در تمامی زمینه‌ها شکل گرفت . دیوارهای بلند دستاوردهای پزشکی در حوزه تامین و تضمین سلامتی انسان‌ها به یکباره فرو ریخت و انسان‌های بی‌دفاع در برابر این ویروس جدید قرار گرفتند و هراس از مرگ و نابودی باعث گردید جوامع در تمامی ابعاد زندگی، کار و تولید و اقتصاد محدودیت‌ها و تغییرات جدیدی را بپذیرند تا فقط زنده بمانند!

با آغاز شیوع بیماری کرونا در بهمن‌ماه سال گذشته، روند بی‌بازگشتی در جهان در تمامی زمینه‌ها شکل گرفت . دیوارهای بلند دستاوردهای پزشکی در حوزه تامین و تضمین سلامتی انسان‌ها به یکباره فرو ریخت و انسان‌های بی‌دفاع در برابر این ویروس جدید قرار گرفتند و هراس از مرگ و نابودی باعث گردید جوامع در تمامی ابعاد زندگی، کار و تولید و اقتصاد محدودیت‌ها و تغییرات جدیدی را بپذیرند تا فقط زنده بمانند!
به نظر نمیرسد حتی با کشف واکسن‌های متعدد برای کرونا، خلاصی از این ویروس و بیماری ناشی از آن به راحتی میسر گردد چرا که در ویروسی بسیار خفیف‌تر یعنی ویروس آنفولانزا نیز چنین اتفاقی رخ داده و علی‌رغم وجود واکسن هر ساله در پاییز و زمستان، آنفولانزا جوامع را کم و بیش گرفتار می‌کند و دست آخر این مقاومت بدنی خود افراد است که آن را پس میزند و چنین مقاومتی در طول نسل‌ها اتفاق می‌افتد.
با این مقدمه درمی‌یابیم که کرونا به‌عنوان یک پیش‌فرض جدید، تمام عرصه‌ها از جمله خدمات بانکی و پرداخت را تحت تاثیر قرار داده و می‌دهد.
با توجه به بررسی این تاثیرات میتوان دریافت که حرکت عمده از خدمات حضوری  به غیرحضوری به اشکال مختلف رقم خورده و ادامه می‌یابد.
در حوزه کار و اشتغال کرونا باعث گردیده بدلیل محدودیت‌های فاصله گذاری اجتماعی بسیاری از کسب و کارها، مانند مراکز تجمیع ورزشی مانند استخرها، سالن‌های ورزشی و جیم‌ها، سالن‌ها و فعالیت‌های مبتنی بر اجتماعات فرهنگی مانند سینماها و تاترها، برگزاری جشن‌ها، مساجد و ترحیم‌ها و نظایر آن با تعطیلی اجباری مواجه گردیده 
همچنین کرونا باعث گردید سطح اشتغال در جوامع کاهش یابد و با افزایش بی‌کاری افراد در خرج و مخارج مقتصدتر عمل نموده و با امساک فقط مهم‌ترین خریدهای خود را انجام می‌دهند در نتیجه حوزه‌های زیر با افزایش سطح تراکنش مواجه گردیده‌اند:
- خدمات درمانی و بیمارستانی
- تولیدات غذایی آماده و نیمه آماده بیرون‌بر
- خرید مایحتاج مصرفی خانوار
- خرید مواد غذایی، میوه و سبزیجات
- خدمات اینترنتی و جانبی آن
- خدمات برق و یوتیلیتی
- کامپیوتر خانگی،وب‌کم و تجهیزات جانبی


و در اثر محدودیت‌های حاصل از کرونا بخش‌های کسب و کاری زیر نیز دچار افت شدید تراکنش گردیده‌اند:
- سفر و گردشگری
- خرید پوشاک و مد
- خودرو، تعمیرات و قطعات یدکی
- سوخت خودرو
- مبلمان و دکوراسیون داخلی
- لوازم الکتریکی منزل
- کسب و کارهای هنری و فرهنگی
- کسب و کارهای تفریحی و ورزشی
این تغییرات در نمودار شماره 1 به تصویر کشیده شده است.










از طرف دیگر علاوه بر تغییر نقشه تراکنش‌ها در بازار، تغییر دیگری در بستر انتقال و جریان تراکنش‌ها نیز رخ داده است. بخشی از تراکنش‌ها از محل‌های اصلی کسب و کار و از روی تجهیزات فیزیکی مانند پایانه‌های فروش به فضای مجازی و درگاه‌های پرداخت اینترنتی و موبایلی مهاجرت کرده‌اند.
نمودار شماره 2 مقایسه‌ای بین تعداد و توزیع تراکنش‌های مالی  را طی ماه‌های بهمن 98 (قبل از شیوع کرونا)، استند 98 (ابتدا شیوع کرونا) و مرداد ماه 99 (شرایط کنونی) نشان می‌دهد.



همانطور که مشاهده می‌گردد علی رغم روند معمول که تراکنش‌ها در اسفند ماه نسبت به بهمن ماه باید افزایش داشته باشد، بدلیل شیوع ویروس کرونا با حدود 1.5 درصد کاهش مواجه می‌گردد. ولی به مرور با بازگشایی کسب و کار در مرداد ماه 99 یعنی پس از 5 ماه با 27 درصد رشد از 2.280 میلیارد تراکنش به 2.898 میلیارد تراکنش بالغ می‌گردد.
لازم به ذکر است الگوی این تراکنش‌ها از صفوف آسیب پذیر از کرونا به سمت صفوف پر تقاضا در این شرایط تغییر یافته است.
از طرف دیگر همانطور که در نمودار شماره 3 دیده می‌شود تفکیک سهم درصدی این تراکنش‌ها در اسفند ماه 91% بر روی پایانه‌های فروش، 5 درصد اینترنت و 4 درصد موبایل بوده است که در مرداد ماه این ترکیب با یک درصد کاهش در سهم پایانه‌های فروش و یک درصد افزایش در تراکنش‌های اینترنتی تغییر می‌یابد.



همانطور که مشاهده می‌گردد مجموع تراکنش‌های مالی پرداخت در مرداد ماه 99 بالغ بر 617.5 میلیون تراکنش نسبت به اسفند ماه 98 افزایش یافته است که این عدد 27 درصد رشد را نمایش می‌دهد.
در نمودار شماره 4 دیده می‌شود.



تراکنش‌های پرداخت در مرداد ماه 99 در ابزارهای مختلف پرداخت نسبت به اسفند ۲۷ چند درصد رشد داشته‌اند.
همانطور که دیده ‌می‌شود بیشترین نرخ رشد مربوط به روش‌های پرداخت اینترنتی با 60 درصد رشد بوده است
پس از آن روش‌های پرداخت موبایلی 31 درصد و پایانه‌های فروش 25 درصد رشد داشته‌اند.
نکته حائز اهمیت این که هر چند در شرایط محدودیت‌های محیط کسب و کار رشد چشمگیری در حوزه موبایل و اینترنت دیده ‌می‌شود ولی همانطور که در نمودار شماره 3 دیده شد سهم کلی این ابزارها (CNP)  در شبکه کلی تراکنش‌های پرداخت هنوز کم بوده و مجموعا 10 درصد را بیشتر پوشش نمی‌دهد و روش‌های مبتنی بر کارت یا CP ( پایانه‌های فروش) کماکان 90 درصد پرداخت‌ها را به خود جذب نموده‌اند.
چنانچه شرایط تراکنش‌های پرداخت در ابتدای بحران کرونا و حال حاضر را در کشور خودمان ایران با کشور ایالات متحده آمریکا مقایسه نماییم به نتایج قابل توجهی ‌می‌رسیم که در نمودار شماره 5 دیده ‌می‌شود.



همانطور که ملاحظه ‌می‌گردد در ابتدای بحران کرونا در اسفند ماه 98 در کشور ما 91 درصد تراکنش‌های پرداخت بر روی پایانه‌های فروش (CP) و 9 درصد بر روی ابزارهای موبایل و یا به صورت اینترنتی (CNP) بوده است در حالی که در ایالات متحده فقط 65 درصد تراکنش‌ها پرداخت به صورت کارتی(CP) و بالغ بر 35 درصد به صورت بدون حضور کارت (CNP) بوده است.
در حال حاضر پس از گذشت بیش از 5 ماه از شروع بحران و تثبیت نسبی شرایط پرداخت این نسبت‌ها در ایران به صورت 90 درصدCP و 10 درصد CNP گردید. در حالی که در کشور ایالات متحده این بلوغ نسبی به 60 درصد CNP و 40 درصد CNP رسیده است.
این مقایسه نشان ‌می‌دهد که در شرایط زیر ساختی پیشرفته تر و بلوغ نسبی فضای کسب و کار ،کماکان جای پیشرفت کسب و کارهای اینترنتی و حرکت به سمت تراکنش‌های خرید اینترنتی و موبایلی وجود دارد و در حالی که فقط در کشور ما 1 درصد به تراکنش‌های CNP اضافه گردید. در همان حال 5 درصد به این نوع تراکنش‌ها در ایالات متحده افزوده شده است. به عبارت دیگر فضای رشد کسب و کارهای اینترنتی و شیوه‌های پرداخت اینترنتی و موبایلی در کشور ما کماکان بکر و مستعد سرمایه‌گذاری و اقبال سیاستگذاران و فعالان اقتصادی ‌می‌باشد.
از دلایل این اختلافات در میزان رشد تراکنش‌های CNP ‌می‌توان به الزامات رمز پویا در کشورمان و نیز عدم توسعه یافتگی شیوه‌های پرداخت موبایلی سریع مانند tap & go و کیف‌های پول دیجیتال، اشاره نمود.
در نهایت ‌می‌توان اینگونه جمع بندی نمود که شرایط پس از بحران کرونا رقابت سنگینی را در جذب تراکنش‌های پرداخت و در بخش‌های خاص از صنوف و بازار ایجاد کرده و خواهد نمود، بخش‌هایی که با مایحتاج روزانه مردم و دارو و درمان و اینترنت و مانند آن سروکار دارد به همین دلیل فروشگاه‌های زنجیره‌ای، عمده فروشی و خرده فروشی‌های اینترنتی، داروخانه‌های فیزیکی و مجازی، توزیع کنندگان غذا و مواد غذایی و پروتئینی و لبنی، صنایع تولید سرگر‌می‌در فضای مجازی در مرکز سیبل این رقابت قرار دارند و رقابت کماکان در بخش اقیانوس قرمز بازار متمرکز تر میشود  و از طرف دیگر در کشور ما به دلیل جهش در نرخ ارز و افزایش بیش از دو برابر در قیمت ابزارهای فیزیکی پرداخت مانند پایانه‌های فروش، محدودیت روز افزون در تامین و تجهیز این ابزارها باعث خواهد گردید به بازنگری و مهندسی مجدد شبکه پرداخت در شرکت‌های psp برای مکانیابی مجدد پایانه‌هادر نقاط پرتراکنش، این رقابت سنگین‌تر گردد.
دور از ذهن نیست که سنگین‌تر شدن هزینه‌های  تامین تجهیزات و پشتیبانی و نگهداری شبکه با توجه به نظام کارمزدی ناکارآمد موجود، منجر به ریسک ورشکستگی برخی از شرکت‌های psp و ادغام برخی از آن‌ها و مدل‌های جدید شرکت داری در ایجاد jv با سایر کسب و کارها که تبدیل به منابع بزرگ تراکش گردیده و ‌می‌گردند شکل گیرد.
همچنین اقبال و سرعت گرفتن مدلهای کسب و کار مبتنی بر پرداخت اینترنتی و موبایلی و سرمایه گذاری شرکت های PSP در این حوزه ها و نیز حوزه های مکمل فین تکی ، از راه حل های پیش رو خواهد بود . 
در خصوص نظام کارمزدی نیز به نظر ‌می‌رسد تلاطم در مدل‌های اخذ کارمزد و سیاست‌های حاکم بر آن، جز چالش‌های اجتناب ناپذیر پیش رو در نظام پرداخت و بانکی کشور قرار گرفته و تشدید گردد.
آمار و اطلاعات به کار رفته در مقاله در خصوص آمارهای پرداخت داخل کشور از گزارشات شرکت شاپرک و در خصوص خارج کشور از گزارشات oliver wyman ‌می‌باشد.